Jak dobrać prowadnicę liniową: obciążenie, trwałość, napięcie
Aktualizacja: 2026-11-16
W skrócie
Prowadnicę liniową dobiera się od obciążenia wózka: liczysz trwałość L10 = (C/F)³ × 100 km, potem wybierasz napięcie wstępne, klasę dokładności i rozmiar.
Co trzeba ustalić, zanim wybierzesz prowadnicę liniową?
Prowadnicę liniową dobiera się w kolejności: obciążenie wózka → współczynnik bezpieczeństwa → trwałość → napięcie wstępne → klasa dokładności → rozmiar i kształt wózka → uszczelnienie. Taką ścieżkę opisuje katalog Bosch Rexroth „Ball rail systems” R999000485 (2020, s. 10) według normy DIN 637, a THK stosuje ten sam tok w swoim katalogu ogólnym. Rozmiar wynika z obliczeń, a nie odwrotnie — kto zaczyna od „weźmy 25, bo taka była”, często przepłaca albo dostaje oś, która zużyje się po roku.
Do obliczeń potrzebujesz siedmiu danych:
- masy stołu z ładunkiem i położenia środka ciężkości względem wózków,
- sił procesu (skrawanie, docisk, wciskanie) i ich kierunku,
- przyspieszenia i hamowania osi,
- długości skoku i liczby cykli na minutę,
- wymaganego czasu pracy w godzinach,
- wymaganej dokładności ruchu i sztywności,
- środowiska: wióry, chłodziwo, pył, temperatura.
Jak policzyć obciążenie wózka liniowego?
Obciążenie wózka liniowego to suma sił prostopadłych do szyny, które przypadają na jeden wózek, wraz z momentami. Rexroth upraszcza to dla swoich wózków kulkowych z kątem styku 45° do wzoru Fcomb = |Fy| + |Fz|, czyli suma siły bocznej i pionowej (R999000485, s. 22). Gdy na wózek działa też moment (np. jeden wózek na szynie albo ładunek wysunięty daleko poza wózki), do sumy dodaje się moment podzielony przez nośność momentową wózka i pomnożony przez nośność C.
W praktyce największy błąd to pominięcie sił bezwładności. Stół 200 kg hamowany z przyspieszeniem 5 m/s² dociska wózki dodatkowo siłą 1000 N, a przy ładunku wysuniętym przed oś ta siła zamienia się w moment przechylający, który przejmują głównie wózki z jednej strony. Dlatego liczy się obciążenie najbardziej obciążonego wózka, a nie średnią z czterech.
Jaki współczynnik bezpieczeństwa przyjąć dla prowadnicy?
Współczynnik bezpieczeństwa statycznego S0 to nośność statyczna wózka C0 podzielona przez największe obciążenie, jakie może wystąpić, nawet przez chwilę (uderzenie, awaryjne hamowanie). Bosch Rexroth podaje (R999000485, s. 25):
| Warunki pracy | S0 = C0 / F0 max |
|---|---|
| Pełna znajomość obciążeń, praca bez drgań | 3–5 |
| Zwykłe maszyny, obciążenia znane w przybliżeniu | 5–8 |
| Duże obciążenia dynamiczne w spoczynku, zanieczyszczenia | 8–12 |
| Zabudowa podwieszana, zastosowania z poważnym ryzykiem | ≥ 12 |
Ten sam katalog podaje orientacyjne stosunki nośności do obciążenia dla typowych maszyn (s. 24). To dobra pierwsza przymiarka rozmiaru, zanim policzysz trwałość:
| Maszyna | Zastosowanie | C / Fmax | C0 / F0 max |
|---|---|---|---|
| Obrabiarki | ogólnie | 6–9 | > 4 |
| Obrabiarki | toczenie, frezowanie | 6–7 | > 4 |
| Obrabiarki | szlifowanie | 9–10 | > 4 |
| Obrabiarki | grawerowanie | 5 | > 3 |
| Wtryskarki | formowanie wtryskowe | 8 | > 2 |
| Maszyny do drewna | piłowanie, frezowanie | 5 | > 3 |
| Manipulatory i roboty | przenoszenie | 5 | > 3 |
Rexroth zaznacza też, że stosunek C/F i C0/F nie powinien w żadnym zastosowaniu spadać poniżej 4,0 (s. 22).
Jak obliczyć trwałość prowadnicy liniowej?
Trwałość nominalna prowadnicy kulkowej to droga, jaką przejedzie 90 % jednakowych wózków bez łuszczenia bieżni. Liczy się ją ze wzoru L10 = (C / Fm)³ × 100 km, gdy producent podaje nośność C dla drogi 100 km (Bosch Rexroth, R999000485, s. 21, zgodnie z DIN ISO 14728-1). Trwałość w godzinach przy stałym skoku: Lh = L10 / (2 × s × n × 60), gdzie s to skok w metrach, a n — liczba pełnych cykli na minutę.
Przykład na wózku kołnierzowym Bosch Rexroth R165122320 (FNS 25, nośność C = 28 600 N według katalogu R999000485, s. 12), skok 0,5 m, 10 cykli na minutę:
| Obciążenie wózka Fm | C / Fm | Trwałość L10 | Trwałość w godzinach |
|---|---|---|---|
| 2000 N | 14,3 | ok. 292 000 km | ok. 487 000 h |
| 3000 N | 9,5 | ok. 86 600 km | ok. 144 000 h |
| 5000 N | 5,7 | ok. 18 700 km | ok. 31 200 h |
| 7150 N | 4,0 | 6400 km | ok. 10 700 h |
Widać zależność trzeciej potęgi: obciążenie większe 2,5 raza (z 2000 do 5000 N) skraca trwałość prawie 16 razy. Przy pracy na dwie zmiany (ok. 4000 h w roku) wózek obciążony 5000 N wytrzyma według obliczeń ok. 7,8 roku, a obciążony 7150 N — ok. 2,7 roku. Jeśli potrzebujesz pewności większej niż 90 %, Rexroth zaleca mnożnik a1: 0,64 dla 95 % i 0,25 dla 99 % (s. 21).
Czy nośność C z katalogów THK i Rexroth można porównać wprost?
Nie. THK podaje nośność dynamiczną C prowadnic kulkowych dla drogi 50 km, a dla rolkowych dla 100 km (THK General Catalog, rozdz. „Load Rating”, s. A-7), Bosch Rexroth — dla 100 km. Nośność kulkową liczoną dla 50 km trzeba podzielić przez 1,26, żeby porównać ją z wartością Rexrotha; dokładnie to opisujemy w poradniku zamienniki prowadnic liniowych.
THK dodaje do wzoru współczynnik obciążenia fW, który dzieli nośność zależnie od prędkości i drgań (s. A-12): 1–1,2 przy prędkości do 0,25 m/s, 1,2–1,5 do 1 m/s, 1,5–2 do 2 m/s i 2–3,5 powyżej 2 m/s z silnymi udarami. W szybkich osiach z gwałtownymi startami ten współczynnik potrafi skrócić obliczoną trwałość kilkukrotnie.
Jakie napięcie wstępne wybrać?
Napięcie wstępne wybiera się według wymaganej sztywności: im wyższe, tym sztywniejsza oś, ale wyższe tarcie i krótsza trwałość przy małych obciążeniach. Rexroth opisuje cztery klasy (R999000485, s. 18 i 30):
| Klasa Rexroth | Napięcie | Kiedy |
|---|---|---|
| C0 | bez napięcia, luz 1–10 µm | lekki bieg, duże tolerancje montażu; tylko w klasach dokładności N i H |
| C1 | małe | precyzyjne prowadzenie przy małych obciążeniach |
| C2 | średnie | duże obciążenia i momenty, także układ z jedną szyną |
| C3 | duże | bardzo sztywne obrabiarki; tylko w klasach XP, SP, UP |
Dwie zasady z katalogu: napięcie wstępne nie powinno przekraczać 1/3 obciążenia wózka, a przy drganiach wybiera się co najmniej C2 (s. 18). Przy szynach w klasie N, montowanych na mniej dokładnej konstrukcji, Rexroth zaleca C0 albo C1, żeby wózki się nie zakleszczały.
Ile kosztuje zbyt duże napięcie? Wózek FNS 25 ma według katalogu wewnętrzną siłę napięcia 460 N w klasie C1, 1820 N w C2 i 2960 N w C3 (s. 31). Rexroth każe doliczać ją do obciążenia, dopóki obciążenie nie przekroczy 2,8-krotności tej siły (s. 23). Przy lekkim obciążeniu 2000 N wychodzi:
| Klasa | Obciążenie zastępcze | Trwałość L10 |
|---|---|---|
| C1 | 2000 N | ok. 292 000 km |
| C2 | ok. 2990 N | ok. 87 500 km |
| C3 | ok. 4090 N | ok. 34 100 km |
Przy 5000 N różnica między C1 a C2 znika (ok. 18 700 km wobec 17 900 km), bo obciążenie zewnętrzne „zjada” napięcie. Wniosek: lekka oś transportowa nie potrzebuje C2, a obrabiarka z siłami skrawania — tak. Oznaczenia napięcia różnią się między markami (u INA to V0, V1, V2, u THK litery w kodzie), więc przy zamianie porównuj opis z katalogu, a nie samą literę.
Jaką klasę dokładności wybrać?
Klasa dokładności określa tolerancję wysokości i położenia bocznego wózka na szynie. Według Rexroth (R999000485, s. 33):
| Klasa | Tolerancja wysokości H | Tolerancja boczna A3 | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|
| N | ±100 µm | ±40 µm | transport, manipulatory, maszyny do drewna |
| H | ±40 µm | ±20 µm | większość maszyn ogólnych |
| P | ±20 µm | ±10 µm | obrabiarki CNC |
| SP | ±10 µm | ±7 µm | szlifierki, maszyny pomiarowe |
| UP | ±5 µm | ±5 µm | maszyny ultraprecyzyjne |
Kolumna „typowe zastosowanie” to nasza orientacyjna wskazówka, a nie zapis z katalogu. Z katalogu (s. 34) pochodzi za to rada przy łączeniu klas: przy długich skokach i dużym rozstawie wózków lepiej dać szynę w wyższej klasie niż wózki, a przy krótkich skokach — odwrotnie. W naszym katalogu przykładem prostego wykonania jest R165129420 (FNS 25, C0, klasa N), a precyzyjniejszego — R165122320 (FNS 25, C2, klasa H). Jak odczytać te cyfry z numeru, wyjaśnia poradnik numer materiałowy Rexroth.
Jaki rozmiar i kształt wózka wybrać?
Rozmiar wózka wybiera się jako najmniejszy, który spełnia warunek trwałości i współczynnika S0. Jeśli brakuje niewiele, zamiast przechodzić na większy rozmiar wystarczy często wózek długi tej samej serii: zmieszczą się te same szyny i otwory. Przykład z naszej bazy (dane z katalogu Schaeffler PF 1): INA KWVE25-B-S-V1-G3 ma nośność C = 17,9 kN, a długi KWVE25-B-L-V1-G3 — 23,4 kN, czyli o 31 % więcej. Według wzoru trzeciej potęgi daje to ok. 2,2 razy dłuższą trwałość przy tym samym obciążeniu.
Kształt zależy od konstrukcji: wózek kołnierzowy przykręca się od góry albo od dołu i lepiej przenosi momenty, wąski zajmuje mniej miejsca w poprzek. Gdy wymiary montażowe są narzucone przez starą maszynę, skorzystaj z tabeli zamienników prowadnic, a serie poszczególnych marek znajdziesz na stronach Bosch Rexroth FNS R1651, INA KWVE i THK SHS.
Jakie uszczelnienie, gdy w maszynie są wióry i chłodziwo?
Uszczelnienie dobiera się do zanieczyszczeń. Rexroth ma trzy wykonania (R999000485, s. 35): standardowe SS do większości maszyn, niskotarciowe LS tam, gdzie liczy się lekki bieg, i dwuwargowe DS przy wiórach, pyle drzewnym i chłodziwie — z większym oporem i krótszym odstępem między smarowaniami. Przy drobnych wiórach metalowych dokłada się uszczelki czołowe i zgarniacze z akcesoriów do prowadnic.
Jak zamówić prowadnicę liniową w Castomer?
Wózki wszystkich marek znajdziesz w kategorii prowadnice i wózki liniowe, a szyny w kategorii szyny prowadnic liniowych — szyny sprzedajemy na długość i przycinamy na wymiar. Jeśli masz już szynę w maszynie, Castomer sp. z o.o. dobierze do niej wózek: wyślij w zapytaniu oznaczenie albo zdjęcie szyny i wózka, obciążenie, skok i liczbę cykli — sprawdzimy też obliczenia trwałości.
Najczęstsze pytania
- Jak obliczyć trwałość wózka liniowego?
- Dla prowadnic kulkowych trwałość nominalna to L10 = (C / F)³ × 100 km, gdy producent podaje nośność C dla 100 km (tak robi Bosch Rexroth), albo × 50 km, gdy C podano dla 50 km (THK). Wynik w godzinach to L10 podzielone przez 2 × skok [m] × liczba cykli na minutę × 60. Przykład: wózek Rexroth FNS 25 (C = 28 600 N) obciążony 5000 N przejedzie ok. 18 700 km.
- Jakie napięcie wstępne wybrać do wózka liniowego?
- Bez napięcia (Rexroth C0) albo z małym (C1) — do lekkich osi transportowych i szyn montowanych z większymi tolerancjami. Średnie (C2) — przy dużych obciążeniach, momentach, drganiach i w układzie z jedną szyną. Duże (C3) — tylko w bardzo sztywnych obrabiarkach. Zbyt duże napięcie przy małym obciążeniu wyraźnie skraca trwałość: wózek FNS 25 obciążony 2000 N w klasie C2 wytrzyma ok. 3 razy krócej niż w C1.
- Jaki zapas nośności przyjąć dla prowadnicy w maszynie CNC?
- Bosch Rexroth podaje dla tokarek i frezarek stosunek nośności dynamicznej do największego obciążenia C/Fmax = 6–7, dla szlifierek 9–10, a stosunek C0/F0 max powyżej 4. W żadnym zastosowaniu oba stosunki nie powinny spadać poniżej 4. To wartości orientacyjne — ostateczny rozmiar wynika z obliczenia trwałości.
- Czy wózek liniowy innej marki pasuje do mojej szyny?
- Nie. Wózek musi być tej samej marki, serii i rozmiaru co szyna, bo każdy producent ma własny profil bieżni. Castomer sp. z o.o. dobiera wózek do szyny, którą klient już ma — wystarczy wysłać oznaczenie albo zdjęcie szyny w zapytaniu.
- Czy można kupić szynę prowadnicy przyciętą na wymiar?
- Tak. Szyny prowadnic liniowych sprzedajemy na długość — na karcie szyny wpisujesz długość odcinka w milimetrach i liczbę odcinków, a cena przelicza się od ceny za metr. Przy nietypowym rozstawie otworów od czoła szyny wyślij zapytanie z rysunkiem.
Źródła danych
- Bosch Rexroth „Ball rail systems — ball runner blocks, ball guide rails, accessories”, katalog R999000485/2020-10 — tok doboru (s. 10), nośności FNS (s. 12), napięcie wstępne i uszczelnienia (s. 18–19, 30–31, 35), obciążenie zastępcze (s. 22–23), trwałość L10 wg DIN ISO 14728-1 (s. 21), stosunki nośności dla maszyn (s. 24), współczynnik S0 (s. 25), klasy dokładności (s. 33–34)
- THK General Catalog, rozdz. „Load Rating” i „Point of Selection” — nośność C dla 50 km (kulkowe) i 100 km (rolkowe), s. A-7, A-9; współczynnik obciążenia fW, s. A-12
- Schaeffler PF 1 „Profilschienenführungen” (2021) — nośności wózków KWVE25 (za bazą produktów Castomer)
- Baza produktów Castomer — nośności i oznaczenia wózków Bosch Rexroth R1651 i INA KWVE25, stan 16.11.2026
Więcej o tym
- Numer materiałowy Rexroth: jak odczytać wózek i szynę
- Schneeberger MONORAIL MR, BM i MINIRAIL: serie i oznaczenia
- Zamienniki prowadnic liniowych — tabela THK, INA, Rexroth
- Jak czytać oznaczenia łożysk tocznych
- Uszczelnienia łożysk: 2RS, 2Z czy otwarte?
- Luz promieniowy łożyska: CN, C3, C4 – co oznaczają?
- Tabela oznaczeń producentów łożysk (SKF, FAG, NSK, NTN, KOYO)
- Jak zmierzyć łożysko i znaleźć zamiennik bez oznaczeń
